دعوت به حکمیت و آتش بس میان دو گروه

وضعیتی که دو سپاه بعد از لیلة الھریر پیدا کرده بودند دیگر تحمل جنگ بیشتر رانداشت. أشعث بن قیس رئیس کنده در میان یاران خود به سخن ایستاد و گفت:ای مسلمانان، شما از وضعیت و ماجرای دیروز مطلع ھستید و میدانید کهبسیاری از اعراب در آن از بین رفتند. به خدا قسم به این سن که رسیده امچیزی مثل این را ھرگز ندیدهام. کسانی که اینجا ھستند این را به افراد غائب برسانند که اگر ما فردا روبه روی ھم قرار بگیریم عرب از بین رفته و حرمتھا زیر پاگذاشته میشوند. به خدا قسم من این سخن را به خاطر ترس از مرگ نمیزنم،من فردی سالخورده ھستم بلکه در مورد وضعیت زنان و بچه ھا نگران میباشماگر ما فردا از بین برویم. پروردگارا تو خود میدانی که من فقط مصلحت مردم خودو ھم دینانم را مد نظر داشته ام و نه چیزیدیگر. (1)

این خبر به معاویه رسید و گفت: به خدای کعبه او راست میگوید، اگر ما فردا باھم رو در رو شویم رومیان بر زنان و فرزندان ما و ایرانیان بر زنان و فرزندان مردمعراق سلطه مییابند. چنین دوراندیشی و بصیرتی را فقط خردمندان دارند.سپس به یاران خود گفت: قرآنھا را به نوک نیزه ھای خود ببندید. (2) این روایتاز فردی عراقی نقل شده است و در آن در مورد عمرو بن عاص و نیرنگ زدن وحیله گری ذکری نشده است، بلکه در آن فقط رغبت دو گروه بیان شده است واینکه  عمرو یا معاویه شجاعت به خرج دھند و چنین کاری انجام دھند و بدینصورت باقیمانده نیروھای درگیر امت را نجات دھند ضرری به شأن و مقام عمرو ومعاویه ندارد. چنین چیزھایی را سبئیونی دامن میزنند که آتش این فتنه راروشن ساختند و انباشتی از روایات گمراه کننده را در این مورد برای ما باقیگذاشته اند که حق را باطل کرده و فضل- دعوت طرف مقابل به حکم قرار دادنقرآن جھت حفظ جان مسلمانان- را جرم و توطئه و دسیسه و حیله قرار میدھد،(3) و به امیرالمؤمنین علی سخنان کذبی را منتسب کرده اند که با اقوال صحیحدر تعارض است، از جمله به وی منتسب ساخته اند که در این مورد گفت: آنانآن قرآنھا را بر سر نیزه نکردند و آن را بر سر نیزه نمیکنند- تا به آن عمل کنند- واز چیزھایی که در قرآن وجود دارد آگاھی ندارند و فقط به قصد نیرنگ زدن و حیلهگری و دسیسه آنھا را بر سر نیزه ھا کردند. (4)  از جمله  چیزھای نارواییکه در مورد قرآن بر سر نیزه کردن گفته اند این است که علی گفت: این کارحاصل مشورت با پسر آن زن زناکار- یعنی عمرو بن عاص- است. (5) آنان دائرهتبلیغات خود علیه عمرو بن عاص را توسعه دادند به طوری که به خاطر وجودروایتھای جعلی ای که دشمنان صحابه سرھم کرده اند و طبری و ابن اثیر ودیگران نقل کرده اند نمیتوان کتابی از کتاب ھای تاریخی را یافت که در آنشخصیت و شأن عمرو بن عاص زیر سوال نرفته  باشد و نگفته باشند که ایننیرنگ باز و حیله گر بوده است و بسیاری ازمورخین معاصر چون حسن ابراھیمحسن در کتاب تاریخ الإسلام و محمد خضری بک در کتاب تاریخ الدولة الأمویة   و عبد الوهاب نجارکتاب تاریخ الخلفاء الراشدین و بسیاری دیگر نیز در این اشتباه وتقصیر افتاده اند. این امور ھمه در تحریف حقائق تاریخی ایفای نقش کرده اند.

روایت ابومخنف بیانگر این است که علی در ابتدا پیشنھاد حکمیت را که مردمشام ارائه کرده بودند رد کرد و نپذیرفت، اما بعداً زیر فشار قاریانی که بعدھابه خوارج معروف شدند آن را پذیرفت. (6) این روایت حاوی ناسزایی از جانبعلی برای معاویه و یاران او است که البته آن نسل مبارک و خجسته  از چنینکاری منزه و به دور میباشند، پس چگونه ممکن است که سران آنان و دررأسشان علی بن أبیطالب چنین کاری انجام دھند؟! 

برای ساقط بودن این روایت ھمین بس که در سلسله راویان این روایت ابومخنفرافضی محترق قرار دارد. پس این روایتی است که در یک پژوھش علمی و بیطرف اصلاً سرپا نمانده و ابطال میشود و در برابر روایات دیگری که راویان آنھامتھم به ھوی و ھوس و تمایلاتی نیستند استواری نمیورزد، مانند این روایت کهامام احمد بن حنبل از طریق حبیب بن أبی ثابت روایت کرده که میگوید: نزد ابو وائل یکی از افراد علی بن ابی طالب رفتم و او گفت: ما در صفین بودیم، وقتیکه تعداد زیادی از مردم شام کشته شد، عمرو به معاویه گفت: مصحف قرآن رانزد علی بفرست و او را به کتاب خدا دعوت کن، او از پذیرش آن سرباز نمیزند.پس مردی قرآن را نزد علی آورد و گفت: کتاب خدا میان ما و شما حکم کند:

آل عمران: ٢٣

آیا آگاھی از حال کسانی که بدیشان بھرهای از کتاب آسمانی داده شده استھنگامی که ایشان به سوی کتاب خدا دعوت میشوند تا در میانشان داوری کندو حق را از باطل جدا سازد، ولی آنان دعوت را نمیپذیرند سپس گروھی ازایشان سرپیچی میکنند، و حال آن که ھمیشه چنین کسانی از حق و حقیقتروی گردانند. علی گفت: آری، من به این کار اولی ھستم. پس قاریان- کسانیکه بعداً خوارج شدند- در حالی که شمشیرھایشان را بر گردنشان نھاده بودندبرخاستند و گفتند: ای امیر مؤمنان آیا نزد آنان نرویم تا خداوند میان ما و آنانحکم کند؟ پس سھل بن حنیف انصاری برخاست و گفت: ای مردم رأی و دیدگاهخودتان – را در مورد ادامه جنگ-متھم کنید- و بدانید که  متوقف ساختن جنگبه مصلحت است- یعنی اعتماد بیش از حد به آن نداشته  باشید و بر آن تکیهنکنید، چه ما در روز صلح حدیبیه، یعنی صلحی که میان رسول خدا و مشرکانمکه روی داد، ھمراه رسول خدا بودیم و اگر جنگ را در آن زمان به مصلحتمیدانستیم و با مشرکان میجنگیدیم.  سپس مخالفت عمر بن خطاب با انجامصلح در روز حدیبیه و نزول سوره فتح بررسول خدا را  برایشان بیان کرد یعنیخواست بگوید رأی انسان ھمیشه صحیح نیست و محتمل خطا است و ممکناست که خیر و مصلحت در خلاف آن باشد. علی گفت: ای مردم این قضیه فتح وپیروزی است و  پیشنھاد را قبول کرد و برگشت. مردم ھم برگشتند. (7) سھلبن حنیف بیزاری خود را از کسانی که دعوت به ادامهجنگ میان دو گروه میکردندآشکار کرد و گفت: ای مردم رأی خود را که مخالف امر شرع است و نظیر رأیما در قضیه ابوجندل در صلح حدیبیه است- متھم بدانید زیرا نقل اصل است وعقل صحیح مخالف نقل نمیباشد و عقل اگر مخالف نقل باشد به آن توجھینمیشود. (8) وی برای آنان بیان کرد گریزی از صلح و گفتگو وجود ندارد، زیرا گزینه ھای دیگر غیر آن، فتنه است و عواقب آن معلوم نمیباشد. وی گفت: ھرگاه درراه خدا شمشیر برگرفته ایم و برای کاری عازم شده ایم ما را به چیزی واضحرسانده که در آن خیر وجود داشته است، اما این فتنھای که میان مسلمانانروی داده است برای ما مبھم و مشکل است و ما نمیدانیم که مسلمانان به  چه خاطر کشته میشوند. پس پایین آوردن و در نیام کردن شمشیر در این موضعاولی از برکشیدن آن است و ھر سو و گوشه آن را که میبندیم گوشه ایی دیگراز آن باز میشود و نمیدانیم با آن چکار کنیم.(9) این روایات صحیح جواب و ردیبرای داعیان فتنه و کسانی است که نسبت به صحابه بغض و خشم و کینهدارند، یعنی آن کسانی که اخبار جعلی را میبافند و أشعاری را میسازند وبزرگان صحابه و تابعینی منسوب میکنند که در صفین شرکت داشتند تا آنان را درسیمایی نشان دھند که انگار آنان بر آتش این جنگ دمیده اند تا بدین طریقخشم و کینه را در درون افراد بکارند و در حد توان خود فتنه را استمرار دھند(10)

دعوت به حکم قرار دادن کتاب خداوند بدون تأکید بر تسلیم قاتلان عثمانبه معاویه و قبول حکمیت بدون تأکید بر ورود معاویه به اطاعت از علی و بیعت بااو، تغییر موضعی بود که شرایط جنگ صفین را پدید آورد، زیرا جنگی که واردزندگی بسیاری از مسلمانان شد، یک جھت گیری دسته جمعی را بروز داد کهاعتقاد داشت متوقف ساختن جنگ و حفظ جان افراد ضرورتی است که مقتضیحمایت از قدرت و شوکت امت و صیانت نیروھای آن در مقابل دشمنانش می باشد و این مسأله دلیلی بر زنده بودن امت و بیداری آن و تأثیر این بیداری دراتخاذ تصمیمات است.(11) 

امیرالمؤمنین علی توقف جنگ در صفین را پذیرفت و به حکمیت راضی شد و آنرا پیروزی قلمداد کرد و به کوفه بازگشت. (12) وی امیدوار بود که حکمیتموجب از بین بردن اختلاف و اتحاد امت و تقویت دولت و بازگشت مجدد حرکتفتوحات شود.

رسیدن دو طرف درگیر در صفین به فکر حکمیت و قبول آن، ناشی از عواملیبود، از جمله: من فکرمیکنم که اگر من و تو میدانستیم که جنگ به اینجا میرسدآن را برنمیگزیدیم، گرچه ما کاری نابخردانه کرده ایم اما از عقل ما آنقدر باقیمانده که شایسته است که برگذشته خود پشیمان بوده و باقی مانده رااصلاح کنیم. (13)

الف- این آخرین تلاش از تلاشھایی بود که برای متوقف ساختن درگیری و حفظجان مردم انجام شد، چه آن تلاشھایی که به صورت دسته جمعی روی داد وچه آن تلاشھای فردی که بعد از جنگ جمل صورت گرفت و به موفقیتنرسید. نامه ھایی نیز که میان دو طرف رد و بدل شد تا نظرات دو گروه رامنعکس نماید به نتیجه ای دست نیافتند. آخرین تلاشی که در این مورد روی دادکاری بود که معاویه در روزھای سخت نبرد انجام داد. در این تلاش وی برای علینامه ای نوشت و درخواست متوقف ساختن جنگ را به او داد و گفت: گمان من در مورد تو این استکه اگر تو می دانستی و ما نیز می دانستیم که جنگه به اینجا می رسد، اقدام به چنین کاری نمی کردیم، اگر فکر ما درست کار نمی کرد دیگرانی در میان ما وجود داشتند که شایسه بود بر کارهای گذشته پشیمان شوند و امور آینده را اصلاح نمایند. (14)

ب- کشته شدن تعداد زیادی از افراد و ریخته شدن خونھای فراوان و ترس ازنابودی دو گروه. به ھمین دلیل دعوت برای متوقف ساختن جنگ به خواستیمورد تمایل دو گروه تبدیل شد.

ج- ملالت و آزردگی و ناراحتی که به خاطر به درازا کشیده شدن جنگ دامانمردم را گرفته بود، بهدطوری که حتی آنان چنان شده بودند که انگار قبلاً وعدهبه آنان داده شده بود که ندایی آنان را بهدصلح و آتشدبس دعوت خواھد کرد وغالب سپاھسان علی خواستار آتش بس بودند و میگفتند: جنگ ما را از بینبرده است و جز با آتش بس بقا نخواھیم داشت. (15) این سخن در واقع نقضسخن سبک و احمقانھای به حساب میآید کهدبیان میکند بر سر نیزه کردن قرآن ھا نیرنگی از جانب عمرو بن عاص بوده است. حقیقت این است که برسر نیزهکردن قرآن کاری جدید و ابتکار عمرو بن عاص نبود، بلکه در جنگ جمل ھم چنینکاری انجام شد و حامل قرآن که کعب بن سور قاضی بصره بود مورد اصابت تیریقرار گرفت و کشته شد.

د- اجابت فرمان وحی کھ مسلمانان را بھ برقراری صلح فرا میخواند و میفرماید:

النساء: ٥٩

اگر در چیزی اختلاف داشتید و در امری از امور کشمکش پیدا کردیدآن را به خداباعرضه به قرآن و پیغمبر او با رجوع به سنّت نبوی برگردانید تا در پرتو قرآن وسنّت، حکم آن را بدانید. چرا که خدا قرآن را نازل، و پیغمبر آن را بیان و روشنداشته است. باید چنین عمل کنید اگر بھ خدا و روز رستاخیز ایمان دارید. مؤیداین امر این است که وقتی حکم قرار دادن کتاب خدا مطرح شد علی بن أبیطالب گفت: آری، من به این کار- یعنی حکم کردن قرآن- اولی ھستم، کتابخدا میان ما و شما حکم کند. (16)

[1]- وقعة صفین، ص479.

[2]- همان481-484.

[3]- الدولة الإسلامیة فی عصر الخلفاء الراشدین، ص316.

[4]- الکامل2/386.

[5] تاریخ طبری5/662

[6]- تاریخ طبری5/662-663.

[7]- مصنف ابن أبی شیبة8/336؛ مسند أحمد مع الفتح الربانی8/483.

[8]- صحیح البخاری، شماره4189.

[9]- همان.

[10]- الإنصاف فیما وقع فی تاریخ العصر الراشدی من الخلاف، ص530.

[11]- دراسة فی تاریخ الخلفاء الأمویین، ص38.

[12]- همان.

[13]- الأخبار الطوال، دینوری، ص187؛ دراسات فی عهد النبوة، ص432

[14]- الأخبار الطوال، دینوری، ص187؛ دراسات فی عهد النبوة، ص432.

[15]- صفین، ص482-485؛ دراسات فی عهد النبوة، ص433.

[16]- مصنف ابن أبی شیبة8/336.